Ben ekonomiyi grafiklerden değil, pazar tezgâhının başından okumayı tercih ederim. Rakamlar bazen soğuk kalır, ama bir kilo domatesin ya da bir karton yumurtanın fiyatı, halkın gerçek halini bütün çıplaklığıyla önümüze serer. Son aylarda o tezgâhlarda gördüğüm tablo beni giderek daha çok endişelendiriyor.
Beş yılda yirmi iki katına çıkan sepet
Elimizdeki en çarpıcı veri, temel gıda sepetinin maliyetindeki artıştan geliyor. Beş yıl önce, yani 2021'in eylül ayında bin liraya doldurulabilen temel market sepeti, bugün tam 22 bin 810 liraya çıkmış durumda. Bu, gıda fiyatlarında beş yılda yaklaşık yüzde 2.181 gibi akıl almaz bir artış anlamına geliyor.
Bu rakamı bir aile bütçesine oturttuğunuzda tablonun ağırlığı daha da netleşiyor. Aynı alışveriş listesi için bugün, yalnızca beş yıl öncesine göre yirmi iki kat daha fazla para ödemek gerekiyor. Maaşlar ise elbette aynı hızda artmadığı için, sepet küçülürken ödenen fatura büyümeye devam ediyor.
Halkın hissettiği enflasyon
Resmî enflasyon rakamları önemli olsa da, mutfakta hissedilen artış çoğu zaman çok daha yüksek. Son bir yıllık dönemde tüketicilerin bizzat maruz kaldığı gıda enflasyonu yüzde 56,7 olarak hesaplandı. Yani bir yıl önce aldığınız aynı ürünler için bugün yarısından fazla bir zam ödüyorsunuz.
Bu fark, insanların neden resmî verilere kuşkuyla baktığını da açıklıyor. Tezgâhın başında konuştuğum ev kadınları ve emekliler, ellerindeki bütçenin her geçen ay daha az ürün aldığını anlatıyor. Onlar için enflasyon soyut bir yüzde değil, sepete koyamadıkları ürünlerin uzayan listesidir.
Etten yağa uzanan zam zinciri
Zamlar belirli ürünlerle de sınırlı değil, adeta bütün rafları sarıyor. Son verilere göre yalnızca bir ayda et ve balık grubunda fiyatlar yüzde 4,4 arttı. Margarin ve sıvı yağ tarafında yüzde 3,3, işlenmiş gıda ürünlerinde ise yüzde 3,8 oranında bir yükseliş kaydedildi.
Bu kalemler tek tek küçük görünebilir, ama üst üste geldiğinde ailelerin temel besin maddelerine erişimini doğrudan zorlaştırıyor. Protein kaynağı olan et ve yumurtadan, her yemeğin temeli olan yağa kadar uzanan bu zincir, mutfağın en vazgeçilmez ürünlerini yavaş yavaş lüks haline getiriyor.
Mevsim geçse de ucuzlamayan tezgâh

Eskiden mevsimi gelen ürünün ucuzladığı bir düzen vardı. Yaz meyveleri bollaşınca fiyatlar düşer, kışın yerini başka ürünlere bırakırdı. Ama bugün mevsim döngüsü bu rahatlamayı çoğu zaman sağlayamıyor, çünkü üretim ve nakliye maliyetleri fiyatları sürekli yukarıda tutuyor.
Bir kasa çileğin ya da taze sebzenin tezgâhtaki fiyatı, artık yalnızca hasada değil, akaryakıttan gübreye kadar uzanan uzun bir maliyet zincirine bağlı. Bu yüzden mevsimi gelen ürün bile eskisi gibi hafiflemiyor, tüketici onu cebinde aynı ağırlıkla hissetmeye devam ediyor.
Bütçeler nasıl küçülüyor
Bu koşullarda haneler alışveriş alışkanlıklarını kökten değiştiriyor. Kilolarla alınan ürünler artık gramla, koliyle alınanlar teker teker alınıyor. Pek çok aile et tüketimini azaltıp daha ucuz protein kaynaklarına yöneliyor, bazıları ise markaları bırakıp en uygun alternatifi arıyor.
Alışveriş listeleri kısalıyor, sepetler hafifliyor ve tasarruf artık bir tercih değil zorunluluk haline geliyor. Özellikle sabit gelirli emekliler ve asgari ücretle geçinenler için ay sonunu getirmek, her geçen ay biraz daha büyük bir matematik problemine dönüşüyor.
Tezgâhın anlattığı gerçek
Benim işim, bu rakamların arkasındaki insan hikâyesini görünür kılmak. Bir grafikteki eğri size trendi anlatır, ama tezgâhın başındaki tereddüt, alınamayan ürün ve yarıda bırakılan liste size gerçeği anlatır. İşte tam o an, ekonomi haberi soğuk bir veriden çıkıp hayatın kendisi oluyor.
Gıda enflasyonu düşene ve maaşlar fiyatlara yetişene kadar, pazar tezgâhı bu ülkenin en dürüst göstergesi olmaya devam edecek. Ben de oradan, halkın gözünün içine bakarak yazmayı sürdüreceğim, çünkü asıl haber her zaman o tezgâhın başında saklıdır.


Comments
2geçim çevresinde iyi bir bağlam.
geçim için dengeli bir bakış.