ซอฟต์พาวเวอร์ไทย: เมื่อวัฒนธรรมกลายเป็นเครื่องยนต์เศรษฐกิจตัวใหม่ของประเทศ

ต้มยำกุ้งบนโต๊ะอาหารในลอนดอน เวทีมวยไทยที่มีนักชกต่างชาติขึ้นชก หรือเทศกาลสงกรานต์ที่นักท่องเที่ยวจากทั่วโลกมาร่วมเล่นน้ำ ภาพเหล่านี้สะท้อนเสน่ห์ของความเป็นไทยที่แผ่ขยายไปไกลกว่าพรมแดนของประเทศ และในวันนี้รัฐบาลกำลังพยายามเปลี่ยนเสน่ห์เหล่านั้นให้กลายเป็นเม็ดเงินและงานอย่างเป็นระบบ

จากเสน่ห์สู่ยุทธศาสตร์

คำว่าซอฟต์พาวเวอร์ หรืออำนาจละมุน หมายถึงความสามารถของประเทศในการโน้มน้าวและดึงดูดใจผู้คนผ่านวัฒนธรรม ค่านิยม และความคิดสร้างสรรค์ แทนที่จะใช้กำลังหรือแรงกดดันทางเศรษฐกิจ ประเทศไทยมีต้นทุนด้านนี้มายาวนาน แต่ที่ผ่านมามักปล่อยให้เติบโตไปตามธรรมชาติมากกว่าจะวางแผนอย่างจริงจัง

สิ่งที่เปลี่ยนไปคือ ตอนนี้เรื่องนี้ได้ถูกยกระดับขึ้นเป็นวาระแห่งชาติอย่างชัดเจน รัฐบาลตั้งเป้าหมายอันทะเยอทะยานว่าอุตสาหกรรมซอฟต์พาวเวอร์จะสร้างรายได้ให้ประเทศอย่างน้อยปีละราวสี่ล้านล้านบาท และก่อให้เกิดการจ้างงานมากถึงราวยี่สิบล้านตำแหน่งภายในไม่กี่ปีข้างหน้า ซึ่งถือเป็นตัวเลขที่ใหญ่มากเมื่อเทียบกับขนาดเศรษฐกิจของประเทศ

THACCA และ 11 อุตสาหกรรม

เพื่อขับเคลื่อนเป้าหมายนี้ รัฐได้จัดตั้งหน่วยงานที่เรียกว่า THACCA หรือหน่วยงานส่งเสริมเนื้อหาสร้างสรรค์ของไทย ให้ทำหน้าที่เป็นเจ้าภาพหลักในการประสานงานและสนับสนุนภาคส่วนต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมและความคิดสร้างสรรค์ เพื่อให้การทำงานเป็นไปในทิศทางเดียวกันแทนที่จะกระจัดกระจายเหมือนในอดีต

ยุทธศาสตร์นี้ครอบคลุมอุตสาหกรรมสร้างสรรค์รวมสิบเอ็ดสาขา ตั้งแต่อาหาร กีฬา เทศกาล การท่องเที่ยว ดนตรี หนังสือ ภาพยนตร์ เกม ศิลปะ การออกแบบ ไปจนถึงแฟชั่น หัวใจสำคัญอีกอย่างคือโครงการหนึ่งครอบครัวหนึ่งซอฟต์พาวเวอร์ ที่ตั้งใจจะยกระดับทักษะของคนไทยจำนวนมากให้กลายเป็นแรงงานสร้างสรรค์ที่มีรายได้สูงขึ้น

อาหารไทยและมวยไทยนำทัพ

ในบรรดาสาขาทั้งหมด อาหารไทยถือเป็นหัวหอกที่แข็งแกร่งที่สุด ร้านอาหารไทยหลายหมื่นแห่งทั่วโลกทำหน้าที่เป็นทูตวัฒนธรรมที่ทรงพลัง ช่วยให้ผู้คนรู้จักและหลงรักรสชาติแบบไทย ซึ่งต่อยอดไปสู่การส่งออกวัตถุดิบ เครื่องปรุง และความสนใจที่จะเดินทางมาสัมผัสของจริงถึงเมืองไทย

มวยไทยก็เป็นอีกหนึ่งพลังที่เติบโตอย่างรวดเร็ว โดยมีค่ายมวยและผู้ฝึกซ้อมชาวต่างชาติเพิ่มขึ้นทั่วโลก ขณะเดียวกันอุตสาหกรรมภาพยนตร์ ซีรีส์ และเนื้อหาดิจิทัลของไทยก็ตั้งเป้าสร้างรายได้จากการส่งออกในระดับหลายพันล้านบาทต่อปี และมีแนวโน้มเติบโตต่อเนื่องตามความนิยมของคอนเทนต์ไทยในต่างแดน

โอกาสและความท้าทาย

ข้อดีที่ชัดเจนของยุทธศาสตร์นี้คือ ช่วยให้เศรษฐกิจไทยกระจายความเสี่ยงออกจากการพึ่งพาการท่องเที่ยวและการส่งออกสินค้าเกษตรหรืออุตสาหกรรมแบบเดิม การสร้างมูลค่าจากความคิดสร้างสรรค์ยังเปิดโอกาสให้คนรุ่นใหม่ได้ใช้ทักษะและความสามารถของตนเองในการสร้างรายได้ ทั้งยังกระจายไปสู่ท้องถิ่นได้กว้างขวาง

อย่างไรก็ตาม ความท้าทายก็มีไม่น้อยเช่นกัน การเปลี่ยนความนิยมทางวัฒนธรรมให้กลายเป็นรายได้ที่ยั่งยืนต้องอาศัยการลงทุนอย่างต่อเนื่อง ความร่วมมือจากภาคเอกชน และความต่อเนื่องของนโยบายแม้จะมีการเปลี่ยนรัฐบาล หากทำได้เพียงเป็นกระแสระยะสั้น เป้าหมายที่ตั้งไว้ก็อาจกลายเป็นเพียงตัวเลขที่สวยงามบนกระดาษ

บทเรียนจากเกาหลีใต้

เมื่อพูดถึงซอฟต์พาวเวอร์ หลายคนมักนึกถึงเกาหลีใต้เป็นตัวอย่างความสำเร็จ ทั้งเพลงเคป็อป ซีรีส์ และภาพยนตร์ที่สร้างชื่อเสียงและรายได้มหาศาลให้ประเทศ จนกลายเป็นต้นแบบที่ไทยอยากเดินตาม แต่ความสำเร็จของเกาหลีนั้นเกิดจากการวางแผนและการลงทุนอย่างจริงจังต่อเนื่องนานหลายทศวรรษ ไม่ใช่เพียงชั่วข้ามคืน

บทเรียนสำคัญคือ รัฐต้องทำหน้าที่เป็นผู้สนับสนุนและสร้างระบบนิเวศที่เอื้อต่อความคิดสร้างสรรค์ มากกว่าจะเข้าไปควบคุมหรือกำหนดทิศทางเนื้อหาโดยตรง เสรีภาพในการสร้างสรรค์และคุณภาพของผลงานคือปัจจัยที่ทำให้วัฒนธรรมของประเทศหนึ่งสามารถชนะใจผู้ชมทั่วโลกได้อย่างแท้จริง

เส้นทางข้างหน้า

ในท้ายที่สุด คำถามสำคัญไม่ได้อยู่ที่ว่าประเทศไทยมีวัฒนธรรมที่น่าดึงดูดหรือไม่ เพราะข้อนี้แทบไม่มีใครสงสัย แต่อยู่ที่ว่าประเทศจะสามารถแปลงเสน่ห์เหล่านั้นให้กลายเป็นรายได้และงานที่มั่นคงในระยะยาวได้จริงเพียงใด ท่ามกลางการแข่งขันที่เข้มข้นจากประเทศอื่นที่ต่างก็เดินหน้าในเส้นทางเดียวกัน

หากทำสำเร็จ ซอฟต์พาวเวอร์อาจกลายเป็นเสาหลักต้นใหม่ของเศรษฐกิจไทย เคียงข้างการท่องเที่ยวและการส่งออก แต่หากล้มเหลว มันก็จะเป็นเพียงอีกหนึ่งความฝันที่พูดถึงกันมากแต่ไปไม่ถึงฝั่ง ช่วงเวลาไม่กี่ปีข้างหน้านี้เองที่จะเป็นเครื่องพิสูจน์ว่าไทยจะเลือกเส้นทางไหน