Bzygi: muchy, które udają osy, a naprawdę chronią nasze ogrody

Późnym latem i wczesną jesienią, gdy ogród wciąż tonie w kwiatach, nad rabatami krąży mnóstwo owadów. Wśród nich uwagę zwraca niewielki stwór pokryty żółtymi i czarnymi paskami, który wygląda zupełnie jak osa i przez moment potrafi napędzić strachu. A jednak, gdy przyjrzeć mu się dokładniej, okazuje się, że wcale nie potrafi użądlić. To bzyg, jeden z najbardziej fascynujących i najczęściej mylonych mieszkańców naszych łąk i ogrodów.

Nie osa i nie pszczoła, lecz mucha

Bzygi, czyli przedstawiciele rodziny bzygowatych, wcale nie są spokrewnione z osami ani pszczołami, choć tak bardzo je przypominają. W rzeczywistości to prawdziwe muchówki, a więc bliscy krewni znanych wszystkim much i bąków. Cała ich osia lub pszczela powierzchowność to jedynie sprytne przebranie, które przez miliony lat szlifowała ewolucja, aby zapewnić im ochronę przed głodnymi drapieżnikami.

Jak zatem odróżnić bzyga od prawdziwej osy? Najpewniejszym tropem są skrzydła. Osy i pszczoły mają dwie pary skrzydeł, podczas gdy wszystkie muchówki, w tym bzygi, dysponują tylko jedną parą. Do tego dochodzą bardzo duże, niemal stykające się ze sobą oczy, krótkie czułki oraz brak charakterystycznej osiej talii. Bzyg nie ma też żądła, więc jest całkowicie nieszkodliwy dla człowieka.

Mistrzowie przebrania

Naśladowanie osy nie jest przypadkiem, lecz jedną z najskuteczniejszych sztuczek w całym świecie przyrody. Naukowcy nazywają to zjawisko mimikrą batesowską. Polega ona na tym, że gatunek zupełnie nieszkodliwy upodabnia się wyglądem do zwierzęcia groźnego lub niesmacznego, aby zniechęcić napastników. Ptak, który raz sparzył się na prawdziwej osie, woli omijać z daleka wszystko, co nosi żółto czarne barwy.

Najbardziej znanym polskim przedstawicielem tej grupy jest bzyg prążkowany, po łacinie Episyrphus balteatus. To pospolity owad długości zaledwie od dziewięciu do dwunastu milimetrów, o pomarańczowo czarnym, poprzecznie prążkowanym odwłoku. Choć jego ubarwienie skutecznie odstrasza ptaki i owadożerne ssaki, dla nas pozostaje on całkowicie bezpieczny i nie potrafi zrobić żadnej krzywdy.

Akrobaci powietrza

Jeśli jest coś, co zdradza bzyga jeszcze bardziej niż jego skrzydła, to sposób, w jaki lata. Owady te są znacznie sprawniejszymi lotnikami niż osy czy pszczoły. Potrafią zawisnąć nieruchomo w powietrzu, jak malutki helikopter, a potem błyskawicznie przesunąć się w bok albo do tyłu. To właśnie tej niezwykłej umiejętności zawdzięczają swoją polską nazwę oraz angielskie określenie hover fly, czyli mucha, która zawisa.

Za tę akrobatykę odpowiadają w dużej mierze przezmianki, czyli przekształcona druga para skrzydeł, zredukowana do maleńkich narządów równowagi. Działają one niczym pokładowe żyroskopy, nieustannie informując owada o jego położeniu w przestrzeni. Zawisające w słońcu samce bzygów pilnują w ten sposób swojego terytorium i wypatrują samic, gotowe w ułamku sekundy przegonić każdego rywala.

Podwójnie pożyteczne

Bzygi są dla przyrody i dla człowieka pożyteczne właściwie na dwa sposoby, w zależności od etapu życia. Dorosłe owady żywią się nektarem i pyłkiem, przenosząc go z kwiatu na kwiat. Uważa się je za jedne z najważniejszych zapylaczy zaraz po pszczołach, a naukowcy szacują, że biorą one udział w zapylaniu ponad połowy uprawianych na świecie roślin, od których zależy nasze codzienne pożywienie.

Prawdziwe zaskoczenie kryje się jednak w larwach. Beznogie i z pozoru niepozorne, są one wyspecjalizowanymi pogromcami mszyc, czyli szkodników spędzających sen z powiek ogrodnikom. Pojedyncza larwa bzyga prążkowanego potrafi w ciągu swojego rozwoju pochłonąć od czterystu do siedmiuset mszyc, a cała ich gromada bywa skuteczniejsza w oczyszczaniu roślin niż niejeden chemiczny środek owadobójczy.

Wędrowcy jesieni

Bzygi towarzyszą nam przez znaczną część roku, od późnej wiosny aż do jesieni, i to właśnie teraz, gdy pszczół stopniowo ubywa, ich rola staje się szczególnie cenna. Kiedy większość owadów szykuje się już do zimowego spoczynku, bzygi wciąż uwijają się nad ostatnimi kwiatami, odwiedzając astry, nawłocie i inne późne rośliny, które bez nich pozostałyby bez opieki zapylaczy.

Co więcej, wiele gatunków bzygów to prawdziwi wędrowcy, którzy jesienią wyruszają w dalekie podróże. Miliardy tych owadów przemieszczają się co roku nad Europą, pokonując góry i przelatując setki kilometrów w poszukiwaniu cieplejszych zakątków. Ten cichy, niemal niezauważalny exodus jest jedną z największych, a zarazem najsłabiej znanych wędrówek owadów na naszym kontynencie.

Mały sojusznik, którego warto poznać

Następnym razem, gdy nad kwiatami w ogrodzie czy na balkonie zawiśnie żółto czarny owad, nie spieszcie się z odganianiem go ani tym bardziej z próbą zgniecenia. Przyjrzyjcie się przez chwilę jego skrzydłom i wielkim oczom. Jeśli para skrzydeł jest tylko jedna, a owad zwinnie zawisa w powietrzu, to niemal na pewno macie przed sobą bzyga, cichego i całkowicie nieszkodliwego sprzymierzeńca.

Historia bzygów przypomina nam, że przyroda bywa mistrzynią pozorów, a to, co na pierwszy rzut oka wydaje się groźne, potrafi okazać się naszym najlepszym przyjacielem. Chroniąc kwietne łąki, miedze i przydomowe rabaty, dajemy tym pożytecznym muchom miejsce do życia. W zamian one zapylają nasze rośliny i za darmo bronią ogrodów przed szkodnikami, prosząc w zamian jedynie o odrobinę kwiatów.