Winniczek: powolny olbrzym polskich ogrodów, który jesienią zapada w sen

Po jesiennym deszczu, gdy trawa i liście lśnią od wilgoci, po mokrym listowiu powoli sunie duży ślimak z wysuniętymi czułkami. To winniczek, największy ślimak polskich ogrodów i pól, cichy olbrzym, który dziś przeżywa coraz trudniejsze czasy w naszym krajobrazie.

Największy ślimak naszych ogrodów

Winniczek jest naprawdę okazały. Jego spiralna, kremowobrązowa muszla osiąga u dorosłych osobników nawet trzy do niemal pięciu centymetrów średnicy, co czyni go największym skorupkowym ślimakiem w kraju. Spotkamy go w ogrodach, zaroślach i wilgotnych zakątkach lasów oraz łąk.

Jego życie toczy się w rytmie powolnym i spokojnym. Żywi się roślinami oraz rozkładającą się materią, a mimo delikatnej postury potrafi żyć zaskakująco długo. W naturze dożywa zwykle kilku lat, ale w sprzyjających warunkach może przetrwać nawet dwadzieścia czy trzydzieści lat.

Życie ślimaka: hermafrodyta i zimowy sen

Biologia winniczka kryje prawdziwe niespodzianki. Każdy osobnik jest obojnakiem, czyli ma zarówno cechy samca, jak i samicy, a mimo to do rozmnożenia potrzebuje partnera. Zaloty tych ślimaków są powolnym, wielogodzinnym rytuałem, w którym pojawiają się nawet niewielkie wapienne strzałki miłosne.

Gdy nadchodzi chłód, winniczek szykuje się do zimowego snu. Zagrzebuje się w ściółce, po czym zamyka wejście do muszli twardym, wapiennym wieczkiem, które chroni go przez całą zimę. Dopiero wiosną wieczko odpada, a ślimak powoli budzi się do życia.

Chroniony, ale wciąż zbierany

W Polsce winniczek objęty jest częściową ochroną gatunkową. Jego zbiór jest dozwolony tylko przez trzydzieści dni w roku, od dwudziestego kwietnia do końca maja, i wyłącznie w przypadku okazów, których muszla przekracza trzydzieści milimetrów średnicy.

Nie bez powodu, bo Polska od lat należy do największych dostawców jadalnych ślimaków w Europie. W rekordowym roku 2011 na samej Warmii i Mazurach zebrano aż czterysta dziesięć ton winniczków, jednak w ostatnich latach połowy drastycznie zmalały, spadając miejscami do zaledwie kilkudziesięciu ton.

Znika z krajobrazu

Właśnie ten spadek stał się sygnałem alarmowym. Na Warmii i Mazurach ślimaków ubyło tak bardzo, że zbiór został tam całkowicie zakazany, również na rok 2026. Winniczek po prostu znika z części polskiego krajobrazu, a złożyło się na to wiele przyczyn naraz.

Za spadkiem stoją utrata wilgotnych siedlisk, coraz bardziej wysprzątane ogrody i pola, a także susze, które tak dobrze znam z polskiej wsi. Ślimak potrzebuje wilgoci, więc przesuszony i nadmiernie uporządkowany krajobraz staje się dla niego coraz mniej gościnny.

Powolny bohater przyrody

A szkoda, bo winniczek to cichy i pożyteczny mieszkaniec przyrody. Rozkładając obumarłe rośliny, uczestniczy w obiegu materii i wzbogaca glebę, a sam bywa pokarmem dla jeży, ptaków i drobnych ssaków. Jego obecność świadczy o tym, że dane miejsce jest wilgotne i pełne życia.

Jest też swoistym barometrem stanu krajobrazu. Tam, gdzie ślimaki mają się dobrze, zwykle w porządku jest też reszta wilgotnej łąki czy zarośli. Ich zanikanie to kolejny cichy sygnał, że nasza wieś wysycha i ubożeje szybciej, niż nam się wydaje.

Jak pomóc ślimakom

Na szczęście pomóc tym powolnym stworzeniom nie jest trudno. Wystarczy zostawić w ogrodzie wilgotny, zacieniony kąt, kupkę liści czy kamieni, zrezygnować z chemicznych trutek na ślimaki i nie zbierać winniczków poza dozwolonym okresem. Takie drobne gesty dają im realną szansę na przetrwanie.

Warto się zatrzymać

Winniczek uczy nas także czegoś o cierpliwości. W świecie, który wiecznie się spieszy, ten ślimak robi wszystko powoli, w swoim własnym rytmie, a mimo to od tysięcy lat radzi sobie znakomicie. Czasem naprawdę warto zatrzymać się i przyjrzeć takiemu drobnemu cudowi natury.

Wędrując po wysychających polach i wsiach, nauczyłem się dostrzegać te najmniejsze istoty. Gdy po deszczu widzę winniczka spokojnie sunącego przez trawę, przypomina mi on, że nawet najpowolniejsze i najcichsze życie jest częścią krajobrazu, o który naprawdę warto walczyć.