De wisent keert terug in de Nederlandse natuur: tien jaar Maashorst laat zien wat een grote grazer verandert

Ik fiets vaak door landschappen die langzaam veranderen, en zelden zag ik een verandering die zo groot is als deze. In een handvol Nederlandse natuurgebieden loopt sinds enkele jaren weer de wisent, de Europese bizon en het zwaarste landdier van ons werelddeel. Wat begon als een gewaagd experiment in de duinen groeit uit tot een van de opvallendste verhalen van natuurherstel in ons land.

Een reus die bijna verdween

De wisent is nauw verwant aan de Amerikaanse bizon, maar van oudsher hoort hij thuis in Europa. Volgens de bronnen leefde dit dier tweeduizend jaar geleden nog in grote delen van ons werelddeel in het wild, tot het ongeveer een eeuw geleden in de vrije natuur uitstierf. Dat we het nu opnieuw door Nederlandse gebieden zien trekken, grenst daarom bijna aan een wonder.

Het begon in de duinen bij het Kraansvlak

Het Nederlandse verhaal begon in 2007 in het Kraansvlak, een duingebied in het Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Daar liep voor het eerst sinds heel lange tijd weer een vrij rondlopende kudde wisenten in West-Europa. Het was een voorzichtig begin, want niemand wist zeker hoe deze zware grazers zich in het drukke Nederland zouden gedragen, tussen wandelaars en fietsers.

Van een kudde naar meerdere gebieden

Wat een los experiment leek, kreeg al snel navolging op andere plekken in het land. Volgens de bronnen kwamen er in het voorjaar van 2016 kuddes bij op de Veluwe en in de Maashorst, en sinds 2020 leeft er ook een groep op de Slikken van de Heen in Zeeland. Zo verspreidde de wisent zich in enkele jaren over heel verschillende Nederlandse landschappen, van duin tot rivierdelta.

Tien jaar Maashorst

Het gebied dat nu de meeste aandacht trekt is de Maashorst in Noord-Brabant, een natuurgebied van ongeveer drieduizend vijfhonderd hectare. Volgens de bronnen leven de wisenten daar sinds 2016, en na tien jaar laten onderzoekers voor het eerst goed zien welk effect deze grote grazers op de natuur hebben gehad. De uitkomsten zijn hoopgevender dan velen hadden durven denken.

Niet alleen, maar in een team van grazers

De wisent doet dit werk in de Maashorst niet in zijn eentje, en dat is bewust zo gekozen. Volgens de bronnen deelt hij het gebied met exmoorpony's en met taurossen, een robuust type rund, die samen het landschap vormgeven. Elk dier eet en beweegt op zijn eigen manier, en juist die verschillen zorgen ervoor dat het landschap gevarieerder wordt dan wanneer er maar een soort zou grazen.

Hoe een bizon een landschap kneedt

Een wisent doet veel meer dan alleen gras eten, en dat is precies waar het om draait. Volgens de bronnen maken de dieren zandkuilen waarin ze rollen, en die kuilen groeien uit tot kleine duintjes waar zandbijen en hagedissen van profiteren. Ook hun mest zorgt voor arme en rijke plekken in de bodem, wat de verscheidenheid aan planten en insecten flink vergroot.

Meer vogels dan tien jaar terug

Die rijkere bodem werkt door tot boven in de voedselketen, tot helemaal bij de vogels. Volgens de bronnen is het aantal broedende vogelsoorten in de Maashorst sinds 2009 en 2010 met ongeveer tien procent gestegen, terwijl het aantal broedterritoria met zo'n veertig procent toenam. Voor een gebied dat lang onder druk stond, is dat een opmerkelijke opleving.

De terugkeer van bijzondere soorten

Sommige van die vogels spreken bijzonder tot de verbeelding van natuurliefhebbers. Volgens de bronnen telde men vorig jaar drieentwintig paren van de grauwe klauwier, een zeldzame zangvogel die het moet hebben van insectenrijke plekken. Ook de oehoe, de grootste uil van Europa, broedde er in 2022 voor het eerst, een teken dat het gebied weer volop leven biedt.

Waar de dieren vandaan komen

Een kudde begin je niet zomaar, en de herkomst van deze dieren vertelt een echt Europees verhaal. Volgens de bronnen kwamen de wisenten van de Maashorst deels uit het project bij het Kraansvlak en deels uit Duitse fokplekken bij Kropp en Springe. De dieren op de Veluwe kwamen via een Europese wildbank uit Duitsland, wat laat zien hoe landen samenwerken aan hun terugkeer.

Samenwerken aan een wild landschap

Achter de schermen is de terugkeer van de wisent vooral een kwestie van geduldig samenwerken. Volgens de bronnen slaan de provincie Noord-Brabant, ARK Rewilding Nederland, meerdere gemeenten en het waterschap de handen ineen, mede mogelijk gemaakt door geld van de Postcode Loterij. Zonder die brede steun zou zo'n langlopend natuurproject in een vol land nauwelijks kunnen bestaan.

Leven met een reus in de buurt

Toch roept een dier van bijna een ton ook vragen op bij wie er dichtbij woont of wandelt. De wisent is geen tam vee, maar een wild dier dat afstand en respect verdient, zeker als er kalfjes bij de kudde lopen. Beheerders benadrukken daarom steeds dat bezoekers op de paden blijven en de dieren met rust laten, zodat mens en bizon elkaar de ruimte blijven gunnen.

Een voorzichtige hoop voor de toekomst

Als ik door deze gebieden fiets, voel ik iets wat in natuurverhalen zeldzaam is geworden, en dat is hoop. De wisent laat zien dat een soort die we bijna kwijt waren, met geduld en samenwerking weer een plek kan vinden in ons drukke land. Of de kuddes zich blijvend kunnen uitbreiden is nog onzeker, maar het begin dat ooit in de duinen werd gemaakt, draagt inmiddels duidelijk vrucht.