De uilen van Nederland: de stille nachtjagers tussen hoop en zorg

Wanneer de schemering over het land valt en de laatste vogels zwijgen, begint er ergens tussen de bomen een ander geluid. Een lange, holle roep rolt door de duisternis, zacht en toch doordringend. Het is de stem van de uil, de meest verborgen van al onze wilde buren, een jager die pas wakker wordt als de rest van de wereld zich terugtrekt in de nacht.

Zes soorten in een klein land

Veel mensen denken bij een uil aan een enkel, tijdloos silhouet, maar in werkelijkheid leven er in Nederland zes verschillende soorten. Elk van hen heeft zijn eigen plek gevonden in het landschap, van het diepste bos tot de rand van het dorp, en samen vormen zij een verborgen wereld die zich pas na zonsondergang laat zien.

De bosuil is de echte woudbewoner, met zijn bekende roep in het najaar. De kerkuil jaagt langs schuren en erven, de steenuil hoort bij het oude boerenland met knotwilgen, en de rans en velduil zoeken de open velden. Hoog daarboven troont de oehoe, de grootste uil van Europa, die pas de laatste decennia is teruggekeerd.

De steenuil in de verdrukking

Niet met alle uilen gaat het even goed, en de kleine steenuil is daarvan het duidelijkste voorbeeld. Deze uil, niet veel groter dan een vuist, staat inmiddels als kwetsbaar op de Nederlandse Rode Lijst. In grote delen van het westen en noorden van het land verdween hij tussen 1975 en 2000 van talloze plekken waar hij vroeger gewoon was.

De oorzaak ligt in het veranderende platteland. Oude knotwilgen, vervallen schuurtjes en rommelige erven, waarin de steenuil nestelde, zijn stap voor stap verdwenen. Tegelijk maakte de steeds intensievere landbouw het land armer aan insecten en muizen, waardoor deze kleine jager op veel plaatsen simpelweg niet genoeg voedsel meer kon vinden.

Het succes van de kerkuil

Tegenover dat verlies staat een verhaal van hoop. Rond 1979 was de kerkuil in Nederland tot een dieptepunt gedaald, met naar schatting nog maar zo'n honderd broedparen in het hele land. De soort leek op weg naar de rand van de afgrond, en veel mensen vreesden dat de spookwitte uil van de schuren zou verdwijnen.

Dankzij jarenlange inzet van vrijwilligers keerde het tij volledig. Overal werden nestkasten opgehangen in schuren en boerderijen, en de uilen namen ze gretig in gebruik. Vandaag telt Nederland naar schatting zo'n drieduizend broedparen, en ongeveer negentig procent daarvan broedt in zulke nestkasten, een van de mooiste beschermingssuccessen van het land.

De magere maanden

De winter blijft voor alle uilen het zwaarste seizoen van het jaar. Als de nachten lang en koud zijn en een pak sneeuw de muizen buiten bereik legt, breken de magere maanden aan. Dan hangt het voortbestaan van menig uil af van een enkele geslaagde jacht, en een strenge, witte winter kan hele plaatselijke populaties zwaar treffen.

Juist in die tijd komt de wonderlijke bouw van de uil goed van pas. Met zijn fluweelzachte veren vliegt hij vrijwel geluidloos, en zijn scherpe gehoor stelt hem in staat een muis te horen die zich onder de sneeuw verroert. Zo blijft hij, waar andere jagers falen, ook in het holst van de winter zijn stille rondes trekken.

De terugkeer van de oehoe

Het meest spectaculaire uilennieuws van de laatste jaren komt van de oehoe. Deze reus, met een spanwijdte van bijna twee meter, was lange tijd volledig uit Nederland verdwenen. Sinds 1997 broedt hij weer in het land, te beginnen in een oude groeve bij Maastricht, en sindsdien heeft hij zich stug verder verspreid.

Inmiddels telt Nederland rond de tachtig territoria van de oehoe, en het jaar 2025 liet zien dat de grootste uil van Europa zich hier stevig heeft gevestigd. Van steengroeven tot bosranden verovert hij langzaam nieuw terrein, een levend bewijs dat verdwenen soorten onder de juiste omstandigheden echt kunnen terugkeren.

Wat wij kunnen doen

Het lot van de uilen ligt voor een groot deel in onze eigen handen, en de middelen zijn verrassend eenvoudig. Nestkasten in schuren, behoud van knotwilgen en oude erven, ruige akkerranden vol muizen en het terugdringen van gif tegen knaagdieren geven de uilen precies terug wat zij nodig hebben om te overleven.

Ook het openhouden van schuren en het beschermen van rustige nestplekken helpt, net als de aandacht van mensen die 's avonds even blijven luisteren. Waar boeren, vrijwilligers en bewoners samen optrekken, blijkt telkens weer dat er ruimte is voor de uil, ook in een land dat zo vol en zo druk is als het onze.

Stemmen in het donker

Fietsend door de dorpen die langzaam leeglopen, hoor ik in de avond nog altijd graag die roep uit het donker opklinken. Zolang de uilen roepen, is het land 's nachts niet leeg maar levend. Of onze kleinkinderen die stemmen in het donker nog zullen horen, hangt af van de zorg die wij vandaag voor deze stille jagers opbrengen.